مقدمه
استفاده از انرژی خورشیدی یکی از مهمترین راهکارهای توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی محسوب میشود. فناوری فتوولتائیک (Photovoltaic یا PV) امکان تبدیل مستقیم انرژی تابشی خورشید به انرژی الکتریکی را فراهم میکند. با وجود مزایای متعدد این فناوری، بخش قابل توجهی از انرژی خورشیدی جذبشده توسط سلولهای فتوولتائیک به انرژی الکتریکی تبدیل نمیشود و به شکل گرما در پنل باقی میماند. افزایش دمای سلولهای خورشیدی نیز میتواند موجب کاهش بازده الکتریکی آنها شود.
یکی از راهکارهای مهندسی برای استفاده بهتر از انرژی دریافتی خورشید، بهکارگیری پنلهای خورشیدی هیبریدی فتوولتائیک حرارتی یا PV/T است. این سامانهها با ترکیب فناوری فتوولتائیک و مبدل حرارتی، امکان تولید همزمان انرژی الکتریکی و انرژی حرارتی را فراهم میکنند. در واقع، انرژی تابشی خورشید به دو خروجی مفید تبدیل میشود: برق مورد نیاز مصرفکننده و گرمای قابل استفاده برای گرم کردن آب یا تأمین بخشی از نیازهای حرارتی ساختمان.
در این شبیهسازی، یک سامانه خورشیدی هیبریدی PV/T در محیط MATLAB و با استفاده از ابزارهای Simulink، Simscape، Simscape Electrical و Simscape Fluids مدلسازی شده است. هدف اصلی، بررسی عملکرد همزمان بخش الکتریکی، حرارتی و سیال سامانه و ارزیابی میزان انرژی الکتریکی و حرارتی تولیدشده در طول یک چرخه شبانهروزی است.
در این مدل، گرمای تولیدشده در پنل خورشیدی از طریق یک مبدل حرارتی به آب منتقل میشود تا برای مصارف خانگی مورد استفاده قرار گیرد. همچنین رفتار نوری پوشش شیشهای پنل، انتقال حرارت میان اجزای مختلف، جریان سیال در لولهها، عملکرد پمپها و تغییرات شدت تابش خورشید در طول شبانهروز در نظر گرفته شده است.
معرفی سامانه خورشیدی هیبریدی PV/T
پنل خورشیدی هیبریدی PV/T از ترکیب یک مجموعه سلول فتوولتائیک و یک سامانه جمعآوری انرژی حرارتی تشکیل شده است. در یک پنل خورشیدی معمولی، تابش خورشید پس از عبور از پوشش شیشهای به سلولهای فتوولتائیک میرسد. بخشی از این انرژی به برق تبدیل میشود و بخش دیگری در سلولها و سایر اجزای پنل به گرما تبدیل میشود.
در ساختار هیبریدی، یک مبدل حرارتی در مجاورت بخش پشتی سلولهای خورشیدی قرار میگیرد. سیال عامل، که در این شبیهسازی آب است، از مسیرهای مشخصی عبور میکند و گرمای تولیدشده در پنل را جذب میکند. سپس آب گرمشده به مخزن منتقل میشود تا در زمان مورد نیاز مصرفکننده مورد استفاده قرار گیرد.
این ساختار از دو جهت اهمیت دارد. نخست آنکه انرژی حرارتی که در پنلهای معمولی تا حد زیادی بدون استفاده باقی میماند، بازیابی میشود. دوم آنکه استخراج گرما از پشت پنل میتواند به کنترل دمای سلولهای فتوولتائیک کمک کند. از آنجا که افزایش دمای سلولهای خورشیدی معمولاً باعث کاهش ولتاژ خروجی و افت توان الکتریکی میشود، مدیریت حرارتی مناسب میتواند در بهبود شرایط عملکرد الکتریکی نیز مؤثر باشد.
در شبیهسازی حاضر، سه شبکه فیزیکی اصلی به یکدیگر متصل شدهاند:
- شبکه الکتریکی: برای مدلسازی سلولهای خورشیدی و بار الکتریکی مصرفکننده استفاده میشود.
- شبکه حرارتی: انتقال گرما میان اجزای پنل، محیط اطراف و سیال خنککننده را بررسی میکند.
- شبکه حرارتی-سیالی: جریان آب در لولهها، مخزن و پمپها را مدلسازی میکند.
ارتباط میان این سه شبکه امکان بررسی رفتار واقعیتر سامانه را فراهم میکند؛ زیرا تغییرات دمای سلولها میتواند بر تولید برق اثر بگذارد و تغییر جریان آب نیز بر میزان انتقال حرارت تأثیرگذار است.
ابزارهای مورد استفاده در شبیهسازی
برای پیادهسازی این مدل از چند مجموعه ابزار تخصصی در محیط MATLAB استفاده شده است. هر یک از این ابزارها وظیفه مشخصی در مدلسازی بخشهای مختلف سامانه بر عهده دارند.
1. Simulink
Simulink محیط اصلی ایجاد مدل، تعریف ورودیها، مدیریت سیگنالها و اجرای شبیهسازی است. در این پروژه، تغییرات شدت تابش خورشید، زاویه برخورد نور و دبی پمپها از طریق بلوکهای کنترلی و سیگنالی تعریف میشوند.
همچنین برای ایجاد تغییرات زمانی ورودیها از بلوک Repeating Sequence استفاده شده است. این بلوک امکان تعریف یک الگوی تکرارشونده را فراهم میکند و برای مدلسازی شرایطی که در هر شبانهروز تکرار میشوند، مناسب است.
2. Simscape
Simscape برای مدلسازی سیستمهای فیزیکی چنددامنهای مورد استفاده قرار میگیرد. برخلاف مدلسازی صرفاً سیگنالی، در این محیط میتوان اجزای فیزیکی را با استفاده از روابط حاکم بر انرژی، نیرو، دما و سایر کمیتهای فیزیکی به یکدیگر متصل کرد.
در این پروژه، اجزای حرارتی پنل و ارتباط آنها با سایر بخشهای سامانه در محیط Simscape مدلسازی شدهاند.
3. Simscape Electrical
بخش الکتریکی مدل با استفاده از کتابخانه Simscape Electrical پیادهسازی شده است. مهمترین جزء این بخش، بلوک Solar Cell است که مجموعهای از سلولهای فتوولتائیک را مدل میکند.
این بلوک امکان بررسی رفتار الکتریکی سلول خورشیدی در شرایط مختلف تابش و دما را فراهم میکند. خروجی الکتریکی پنل به یک زیرسیستم بار متصل میشود که در این مثال، بهصورت یک بار مقاومتی مدل شده است.
4. Simscape Fluids
برای مدلسازی جریان آب در لولهها، مخزن و پمپها از Simscape Fluids استفاده شده است. این بخش امکان بررسی رفتار سیال، تغییرات دبی، انتقال انرژی حرارتی و عملکرد اجزای هیدرولیکی را فراهم میکند.
در این مدل، پمپها وظیفه ایجاد جریان در مسیرهای مختلف سامانه را بر عهده دارند. همچنین یک لوله، مخزن و مجموعهای از اتصالات سیالی برای انتقال و ذخیره آب در نظر گرفته شده است.
ساختار کلی مدل در MATLAB
مدل اصلی با نام زیر در محیط MATLAB قابل دسترسی است:
open_system('sscv_hybrid_solar_panel');
ساختار کلی مدل از چند زیرسیستم تشکیل شده است که هرکدام بخش مشخصی از عملکرد پنل خورشیدی هیبریدی را نمایش میدهند.
در نمای کلی مدل، سه شبکه فیزیکی با رنگهای متفاوت مشخص شدهاند:
- شبکه حرارتی: با رنگ قرمز نمایش داده شده است.
- شبکه الکتریکی: با رنگ آبی نمایش داده شده است.
- شبکه حرارتی-سیالی: با رنگ زرد نمایش داده شده است.
علاوه بر این شبکهها، چند زیرسیستم دیگر نیز در ساختار مدل وجود دارد. زیرسیستم ورودی خورشیدی برای تعریف شرایط تابش و زاویه برخورد نور استفاده میشود. زیرسیستم ورودی پمپها نیز دبی مورد نیاز هر پمپ را مشخص میکند.
یک زیرسیستم اختصاصی برای مدل نوری پوشش شیشهای در نظر گرفته شده است که وظیفه محاسبه میزان بازتاب، جذب و عبور نور را بر عهده دارد. همچنین زیرسیستمی شامل Scopeها برای مشاهده و تحلیل نتایج شبیهسازی وجود دارد.
این ساختار ماژولار باعث میشود بتوان هر بخش از سامانه را بهصورت مستقل بررسی کرد و در صورت نیاز، تغییرات مورد نظر را بدون بازطراحی کامل مدل اعمال نمود.
تنظیم پارامترهای مدل
برای تغییر پارامترهای مورد استفاده در اجزای مختلف سامانه، از فایل داده زیر استفاده میشود:
edit sscv_hybrid_solar_panel_data
این فایل شامل پارامترهای مورد نیاز برای تعریف مشخصات اجزای مختلف مدل است. از جمله پارامترهایی که میتوان در آن تغییر داد، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پارامترهای الکتریکی سلول خورشیدی
- مشخصات بار مقاومتی متصل به پنل
- پارامترهای هندسی و حرارتی لولهها
- مشخصات مخزن ذخیره آب
- ویژگیهای فیزیکی و حرارتی اجزای سامانه
- پارامترهای مرتبط با انتقال انرژی در بخشهای مختلف مدل
تغییر این پارامترها امکان بررسی عملکرد سامانه در شرایط طراحی متفاوت را فراهم میکند. برای مثال، میتوان اثر تغییر مقاومت بار، مشخصات سلول خورشیدی یا ابعاد لوله را بر میزان انرژی الکتریکی و حرارتی تولیدشده بررسی کرد.
در مطالعات مهندسی، انجام تحلیل حساسیت نسبت به پارامترهای مختلف اهمیت زیادی دارد. زیرا ممکن است تغییر یک پارامتر بهظاهر کوچک، مانند دبی سیال یا مقاومت حرارتی میان سلول و مبدل حرارتی، تأثیر قابل توجهی بر بازده نهایی سامانه داشته باشد.
تعریف ورودیهای شبیهسازی
ورودیهای اصلی این مدل شامل دبی پمپها و متغیرهای خورشیدی هستند. متغیرهای خورشیدی شامل شدت تابش و زاویه برخورد نور با سطح پنل میشوند.
از آنجا که این پارامترها در طول شبانهروز تغییر میکنند، برای تعریف آنها از بلوک Repeating Sequence استفاده شده است. این بلوک امکان ایجاد یک چرخه زمانی 24 ساعته را فراهم میکند.
1. ورودیهای خورشیدی
برای مشاهده زیرسیستم مربوط به ورودیهای خورشیدی میتوان از دستور زیر استفاده کرد:
open_system('sscv_hybrid_solar_panel/Solar inputs');
در این زیرسیستم، دو متغیر اصلی تعریف میشوند:
- شدت تابش خورشیدی (Solar Irradiance)
- زاویه برخورد تابش خورشید (Incidence Angle)
در مدل فرض شده است که خورشید در ساعت 6 صبح طلوع میکند و در ساعت 19 غروب خواهد کرد. بنابراین، بازه زمانی دریافت تابش خورشیدی از ساعت 6 تا 19 در نظر گرفته شده است.
شدت تابش خورشید در طول روز بهصورت یک منحنی زنگولهای تغییر میکند. این منحنی در ساعت 12:30 به بیشترین مقدار خود میرسد. چنین الگویی یک تقریب مناسب برای نمایش تغییرات شدت تابش در یک روز نمونه است.
زاویه برخورد تابش نیز در طول روز تغییر میکند. در این مدل، زاویه تابش از مقدار π/3 شروع شده و به صفر میرسد. این تغییرات برای بررسی تأثیر زاویه تابش بر بازتاب نور از پوشش شیشهای و میزان انرژی عبوری به سمت سلولهای فتوولتائیک اهمیت دارد.
زاویه برخورد نور یکی از عوامل مؤثر بر عملکرد نوری پنل است. هنگامی که نور با زاویه نزدیک به عمود بر سطح پنل برخورد میکند، معمولاً سهم بیشتری از انرژی تابشی میتواند وارد پوشش شیشهای شود. در مقابل، با افزایش زاویه برخورد نسبت به خط عمود، میزان بازتاب در مرزهای اپتیکی افزایش پیدا میکند.
2. ورودیهای دبی پمپها
برای مشاهده زیرسیستم مربوط به ورودی دبی پمپها، دستور زیر قابل استفاده است:
open_system('sscv_hybrid_solar_panel/Pump flow inputs');
در این سامانه سه پمپ در نظر گرفته شده است که هرکدام وظیفه متفاوتی دارند:
پمپ اول: مدلسازی تقاضای مصرفکننده
این پمپ برای نمایش برداشت آب توسط مصرفکننده استفاده میشود. دبی آن ثابت بوده و تنها در بازه زمانی ساعت 10 تا 22 فعال است.
در واقع، این پمپ نماینده مصرف آب گرم توسط کاربران خانگی است. فعال شدن آن باعث خروج آب از مخزن و نمایش اثر تقاضای مصرفکننده بر وضعیت ذخیره انرژی حرارتی میشود.
پمپ دوم: مدلسازی تأمین آب از منبع
پمپ دوم وظیفه مدلسازی جریان آب ورودی از منبع تأمین را بر عهده دارد. دبی این پمپ نیز ثابت است، اما تنها در بازه زمانی ساعت 18 تا 6 فعال خواهد بود.
این بازه زمانی نشاندهنده عملکرد پمپ در طول شب و ساعات مشخصی از چرخه شبانهروزی است.
پمپ سوم: ایجاد جریان داخلی
پمپ سوم برای ایجاد جریان داخلی در مسیر لوله و تقویت انتقال حرارت از طریق جابهجایی استفاده میشود.
دبی این پمپ ثابت است و از ساعت 6 تا 22 فعال خواهد بود. هدف از در نظر گرفتن این جریان، فراهم کردن شرایط مناسب برای انتقال گرمای پنل به آب است.
نکته مهم در این مدل آن است که جریان داخلی در طول شب فعال نمیشود. علت این تصمیم، کاهش دمای محیط در ساعات شب و پایین بودن بازده انتقال حرارت در شرایطی است که اختلاف دمای مناسبی میان پنل و سیال وجود ندارد. در نتیجه، ادامه فعالیت پمپ داخلی در این ساعات میتواند بدون ایجاد منفعت حرارتی قابل توجه، انرژی مصرف کند.
برای مشاهده نمودار ورودیهای تعریفشده میتوان از اسکریپت زیر استفاده کرد:
sscv_hybrid_solar_panel_plot_inputs;
این اسکریپت امکان مشاهده تغییرات زمانی شدت تابش، زاویه برخورد نور و دبی پمپها را فراهم میکند.
مدلسازی اپتیکی پوشش شیشهای پنل خورشیدی
یکی از بخشهای مهم این شبیهسازی، مدلسازی رفتار نوری پوشش شیشهای پنل است. پوشش شیشهای نقش محافظتی دارد و در عین حال باید اجازه دهد بخش قابل توجهی از تابش خورشید به سلولهای فتوولتائیک برسد.
با این حال، تمام انرژی تابشی واردشده به سطح شیشه از آن عبور نمیکند. بخشی از نور در سطح خارجی شیشه بازتاب میشود، بخشی در داخل شیشه جذب میشود و بخش دیگری از آن به سلولهای خورشیدی منتقل خواهد شد.
برای محاسبه این پدیدهها، یک مدل اپتیکی در قالب بلوک MATLAB Function پیادهسازی شده است.
برای مشاهده این زیرسیستم از دستور زیر استفاده میشود:
open_system('sscv_hybrid_solar_panel/Optical model');
این بلوک دو ورودی اصلی و سه خروجی دارد.
ورودیها:
- شدت تابش خورشیدی
- زاویه برخورد تابش خورشید
خروجیها:
- شدت تابش عبوری به سمت سلولهای فتوولتائیک
- میزان گرمای جذبشده توسط پوشش شیشهای
- توان تابشی جذبشده توسط سلولهای فتوولتائیک
بخشی از انرژی جذبشده توسط سلولهای خورشیدی به توان الکتریکی تبدیل میشود که از حاصلضرب ولتاژ و جریان قابل محاسبه است. باقیمانده انرژی جذبشده به شکل گرما در سلولها ظاهر میشود.
محاسبه ضریب بازتاب با استفاده از معادلات فرنل
برای محاسبه بازتاب نور در مرز میان هوا و شیشه، از معادلات فرنل (Fresnel Equations) استفاده میشود.
در مدلسازی اپتیکی، نور میتواند دارای دو مؤلفه قطبش اصلی باشد:
- قطبش موازی با صفحه تابش (P-Polarization)
- قطبش عمود بر صفحه تابش (S-Polarization)
ضریب بازتاب برای مؤلفه P با نماد rp و برای مؤلفه S با نماد rs نمایش داده میشود.
معادله ضریب بازتاب برای قطبش P به شکل زیر است:
rp = ((nrel^2*cos(theta_i) - sqrt(nrel^2 - sin(theta_i)^2)) / ...
(nrel^2*cos(theta_i) + sqrt(nrel^2 - sin(theta_i)^2)))^2
همچنین ضریب بازتاب برای قطبش S از رابطه زیر محاسبه میشود:
rs = ((cos(theta_i) - sqrt(nrel^2 - sin(theta_i)^2)) / ...
(cos(theta_i) + sqrt(nrel^2 - sin(theta_i)^2)))^2
در این روابط:
- nrel ضریب شکست نسبی میان دو محیط است.
- theta_i زاویه برخورد نور نسبت به خط عمود بر سطح مشترک است.
- rp ضریب بازتاب برای قطبش P است.
- rs ضریب بازتاب برای قطبش S است.
در این مدل، برای محاسبه ضریب بازتاب کلی، میانگین دو مؤلفه در نظر گرفته میشود:
r = 0.5 * (rp + rs)
از آنجا که در این مرحله هنوز جذب نوری در مرز مشترک لحاظ نشده است، ضریب عبور نور از رابطه زیر به دست میآید:
t = 1 - r
این روابط نشان میدهند که میزان بازتاب نور به زاویه برخورد و ضریب شکست نسبی دو محیط وابسته است.
بررسی ضرایب اپتیکی در MATLAB
برای تحلیل تغییرات ضرایب بازتاب و عبور بر حسب زاویه تابش، میتوان از کد زیر استفاده کرد:
nrel = 1.52;
% Definition of incidence angle
theta = linspace(0, pi/2, 100);
% P-polarization reflection coefficient
rp = (nrel^2*cos(theta) - sqrt(nrel^2 - sin(theta).^2)).^2 ./ ...
(nrel^2*cos(theta) + sqrt(nrel^2 - sin(theta).^2)).^2;
% S-polarization reflection coefficient
rs = (cos(theta) - sqrt(nrel^2 - sin(theta).^2)).^2 ./ ...
(cos(theta) + sqrt(nrel^2 - sin(theta).^2)).^2;
% Average reflection coefficient
r = 0.5*(rp + rs);
% Transmission coefficient
t = 1 - r;
% Plot optical coefficients
figure();
plot(theta*180/pi, rp, 'LineWidth', 1.5);
hold on;
plot(theta*180/pi, rs, 'LineWidth', 1.5);
plot(theta*180/pi, r, 'LineWidth', 1.5);
plot(theta*180/pi, t, 'LineWidth', 1.5);
legend('rp','rs','r','t');
xlabel('Incidence angle (deg)');
grid on;
box on;
در این کد، ضریب شکست نسبی برابر 1.52 در نظر گرفته شده است. زاویه برخورد نیز از صفر تا 90 درجه تغییر میکند.
با اجرای کد، چهار منحنی مربوط به ضرایب بازتاب قطبش P، بازتاب قطبش S، بازتاب متوسط و عبور نور رسم میشوند.
این نمودار برای بررسی رفتار نوری شیشه اهمیت دارد. بهخصوص در زاویههای برخورد بزرگ، بازتاب نور میتواند افزایش یابد و میزان انرژی قابل انتقال به سلولهای خورشیدی کاهش پیدا کند.
قانون اسنل و محاسبه زاویه شکست
پوشش شیشهای پنل دارای دو مرز اپتیکی موازی است. مرز اول میان هوا و شیشه و مرز دوم میان شیشه و هوا قرار دارد.
برای محاسبه زاویه انتشار نور پس از ورود به شیشه، از قانون اسنل (Snell’s Law) استفاده میشود:
n1 * sin(theta1) = n2 * sin(theta2)
در این رابطه:
- n1 ضریب شکست محیط اول است.
- n2 ضریب شکست محیط دوم است.
- theta1 زاویه برخورد نور در محیط اول است.
- theta2 زاویه شکست نور در محیط دوم است.
با استفاده از این رابطه میتوان زاویه حرکت نور در داخل شیشه را محاسبه کرد.
از آنجا که مسیر نور درون شیشه نسبت به مسیر آن در هوا تغییر میکند، زاویه شکست در محاسبات جذب نوری نیز اهمیت دارد. هرچه مسیر طیشده نور در داخل شیشه بیشتر باشد، احتمال جذب آن نیز افزایش خواهد یافت.
محاسبه جذب نور در داخل شیشه
هنگامی که نور وارد پوشش شیشهای میشود، بخشی از انرژی آن در ماده جذب خواهد شد. این جذب در مدل حاضر با استفاده از یک ضریب جذب ثابت به ازای واحد طول مدلسازی شده است.
ضریب عبور نور در داخل شیشه از رابطه زیر محاسبه میشود:
tau_g = exp(-alpha_g * d_g / cos(theta2))
در این رابطه:
- tau_g ضریب عبور نور در داخل شیشه است.
- alpha_g ضریب جذب نوری شیشه به ازای واحد طول است.
- d_g ضخامت پوشش شیشهای است.
- theta2 زاویه انتشار نور در داخل شیشه است.
این رابطه بر اساس قانون تضعیف نمایی نور در یک محیط جاذب تعریف شده است.
با افزایش ضخامت شیشه یا ضریب جذب آن، مقدار نور عبوری کاهش مییابد. همچنین با افزایش زاویه انتشار نور نسبت به خط عمود، طول مسیر طیشده در شیشه بیشتر میشود و در نتیجه جذب نور میتواند افزایش پیدا کند.
محاسبه بازتاب و عبور کلی نور از پوشش شیشهای
پس از عبور نور از مرز اول و حرکت در داخل شیشه، پرتو به مرز دوم میرسد. در این نقطه نیز بخشی از نور بازتاب و بخشی دیگر منتقل میشود.
نور بازتابشده در داخل شیشه ممکن است چندین بار میان دو مرز حرکت کند. در هر بار برخورد، بخشی از انرژی آن از طریق بازتاب و عبور تغییر میکند و بخشی نیز درون شیشه جذب میشود.
برای محاسبه اثر مجموع این بازتابهای متوالی، از مجموع یک سری هندسی استفاده شده است.
ضریب عبور کلی پوشش شیشهای از رابطه زیر به دست میآید:
Tg = (t1 * tau_g * t2) / ...
(1 - r1 * r2 * tau_g^2)
ضریب بازتاب کلی نیز به شکل زیر محاسبه میشود:
Rg = r1 + ...
(t1^2 * tau_g^2 * r2) / ...
(1 - r1 * r2 * tau_g^2)
در این روابط:
- t1 ضریب عبور نور از مرز اول است.
- t2 ضریب عبور نور از مرز دوم است.
- r1 ضریب بازتاب مرز اول است.
- r2 ضریب بازتاب مرز دوم است.
- tau_g ضریب عبور نور در داخل شیشه است.
- Tg ضریب عبور کلی پوشش شیشهای است.
- Rg ضریب بازتاب کلی پوشش شیشهای است.
پس از محاسبه ضرایب عبور و بازتاب کلی، ضریب جذب پوشش شیشهای از رابطه زیر محاسبه میشود:
Ag = 1 - Tg - Rg
این رابطه بیانگر موازنه انرژی تابشی است. در واقع، انرژی تابشی ورودی به سه بخش تقسیم میشود: انرژی عبوری، انرژی بازتابی و انرژی جذبشده در شیشه.
بنابراین، مجموع ضرایب عبور، بازتاب و جذب باید برابر یک باشد.
این مدل اپتیکی امکان محاسبه دقیقتر انرژی دریافتی سلولهای خورشیدی را فراهم میکند و از فرض ساده عبور کامل تابش از پوشش شیشهای جلوگیری میکند.
مدلسازی انتقال حرارت در پنل خورشیدی
یکی از مهمترین بخشهای مدل، شبکه حرارتی است که رفتار دمایی اجزای مختلف پنل را بررسی میکند.
در این شبیهسازی، سه بخش اصلی پنل بهصورت اجزای حرارتی مستقل در نظر گرفته شدهاند:
- پوشش شیشهای پنل (Glass Cover)
- مبدل حرارتی (Heat Exchanger)
- پوشش پشتی پنل (Back Cover)
میان این اجزا و همچنین میان آنها و محیط اطراف، انتقال حرارت رخ میدهد.
سه مکانیزم اصلی انتقال حرارت در مدل عبارتاند از:
1. انتقال حرارت هدایتی (Conduction)
هدایت حرارتی در داخل مواد جامد و در مرز تماس میان اجزای مختلف اتفاق میافتد. برای مثال، گرمای تولیدشده در سلولهای فتوولتائیک میتواند از طریق لایههای متصل به آنها به مبدل حرارتی منتقل شود.
میزان انتقال حرارت هدایتی به ضریب هدایت حرارتی مواد، سطح انتقال حرارت، ضخامت لایه و اختلاف دمای دو طرف آن وابسته است.
2. انتقال حرارت جابهجایی (Convection)
انتقال حرارت جابهجایی میان سطح اجسام و سیال اطراف آنها اتفاق میافتد.
در این مدل، جابهجایی حرارت میان پنل و هوای محیط و همچنین میان سطوح مبدل حرارتی و آب در حال جریان اهمیت دارد.
جریان آب ایجادشده توسط پمپ داخلی باعث افزایش انتقال حرارت جابهجایی در مسیر لوله میشود. در نتیجه، انرژی حرارتی جذبشده توسط آب میتواند با سرعت بیشتری از بخشهای گرم سامانه خارج شود.
3. انتقال حرارت تابشی (Radiation)
انتقال حرارت تابشی بدون نیاز به تماس مستقیم یا وجود سیال واسطه انجام میشود. اجسام دارای دمای بالاتر میتوانند انرژی حرارتی خود را به شکل تابش الکترومغناطیسی به محیط اطراف منتقل کنند.
در مدل حاضر، تبادل حرارتی تابشی میان اجزای پنل و محیط نیز در نظر گرفته شده است.
در مجموع، در نظر گرفتن این سه مکانیزم باعث میشود رفتار حرارتی پنل با دقت بیشتری بررسی شود. این موضوع بهویژه برای تحلیل دمای سلولهای خورشیدی و مقدار گرمای قابل بازیابی اهمیت دارد.
مدلسازی شبکه حرارتی-سیالی و ذخیره آب گرم
بخش حرارتی-سیالی مدل شامل لوله، مخزن و سه پمپ است. این اجزا امکان انتقال گرمای تولیدشده در پنل و ذخیره انرژی حرارتی در آب را فراهم میکنند.
آب بهعنوان سیال عامل در مسیرهای مشخصی حرکت میکند و با دریافت انرژی از مبدل حرارتی، دمای آن افزایش مییابد.
مخزن وظیفه ذخیره آب و فراهم کردن امکان تأمین تقاضای مصرفکننده را بر عهده دارد. در طول شبانهروز، مقدار آب موجود در مخزن تحت تأثیر دبی ورودی و خروجی تغییر میکند.
در این مدل، سه جریان اصلی شامل جریان تأمین آب، جریان مصرفکننده و جریان داخلی وجود دارد.
جریان داخلی باعث ایجاد شرایط مناسب برای انتقال حرارت از پنل به سیال میشود. جریان تأمین آب، مخزن را در ساعات تعیینشده تغذیه میکند و جریان مصرفکننده نیز برداشت آب را در بازه زمانی مشخص نمایش میدهد.
این ساختار امکان بررسی همزمان عملکرد حرارتی پنل و رفتار مخزن را فراهم میکند. برای مثال، میتوان مشاهده کرد که در طول روز چه مقدار انرژی حرارتی در آب ذخیره میشود و در ساعات مصرف، چه میزان انرژی از مخزن خارج خواهد شد.
نکته مهم آن است که انرژی حرارتی خروجی مخزن لزوماً بهطور کامل ناشی از پنل خورشیدی نیست؛ زیرا بخشی از انرژی حرارتی ممکن است از آب ورودی منبع تأمین شده باشد. به همین دلیل، برای محاسبه بازده واقعی انرژی حرارتی تولیدشده توسط پنل، باید سهم انرژی ورودی از منبع نیز از انرژی حرارتی تحویلی به مصرفکننده کسر شود.
بررسی نتایج شبیهسازی
پس از تعریف پارامترها، ایجاد ورودیهای زمانی و اتصال شبکههای فیزیکی، مدل قابل اجرا خواهد بود.
خروجیهای اصلی شبیهسازی شامل موارد زیر هستند:
- دمای اجزای مختلف پنل خورشیدی
- توان الکتریکی تولیدشده توسط سلولهای فتوولتائیک
- توان حرارتی منتقلشده به آب
- حجم آب موجود در مخزن
برای مشاهده نتایج میتوان از اسکریپت زیر استفاده کرد:
sscv_hybrid_solar_panel_plot_outputs;
نمودارهای خروجی امکان بررسی رفتار سامانه در طول چرخه زمانی شبیهسازی را فراهم میکنند.
1. بررسی دمای اجزای پنل
تغییرات دمای پوشش شیشهای، مبدل حرارتی و پوشش پشتی پنل از جمله نتایج مهم این شبیهسازی است.
با افزایش شدت تابش خورشیدی، انرژی بیشتری به پنل وارد میشود. بخشی از این انرژی به برق تبدیل شده و بخشی دیگر موجب افزایش دمای اجزای پنل خواهد شد.
در صورت عملکرد مناسب مدار سیال، بخشی از گرمای تولیدشده از پنل خارج و به آب منتقل میشود. بنابراین، دمای اجزای پنل تحت تأثیر شدت تابش، شرایط محیطی، مشخصات حرارتی مواد و دبی آب قرار خواهد داشت.
2. بررسی توان الکتریکی
توان الکتریکی خروجی پنل از حاصلضرب ولتاژ و جریان آن به دست میآید:
P_electrical = V * I
افزایش شدت تابش معمولاً باعث افزایش جریان تولیدی سلولهای فتوولتائیک میشود. با این حال، افزایش دمای سلول میتواند بر ولتاژ خروجی اثر منفی داشته باشد.
به همین دلیل، بررسی همزمان دما و توان الکتریکی برای ارزیابی عملکرد پنل PV/T اهمیت دارد.
3. بررسی توان حرارتی
توان حرارتی منتقلشده به آب به اختلاف دمای سیال ورودی و خروجی، دبی جرمی و ظرفیت گرمایی ویژه آب وابسته است.
برای یک جریان سیال با شرایط حرارتی مشخص، میتوان توان حرارتی را از رابطه زیر محاسبه کرد:
Q_dot = m_dot * cp * (T_out - T_in)
در این رابطه:
- Q_dot توان حرارتی منتقلشده به سیال بر حسب وات است.
- m_dot دبی جرمی آب بر حسب کیلوگرم بر ثانیه است.
- cp ظرفیت گرمایی ویژه آب است.
- T_out دمای آب خروجی از مبدل حرارتی است.
- T_in دمای آب ورودی به مبدل حرارتی است.
این رابطه یکی از روشهای متداول برای ارزیابی عملکرد حرارتی مبدلها و سامانههای خورشیدی حرارتی محسوب میشود.
4. بررسی حجم آب مخزن
تغییرات حجم آب مخزن نشاندهنده تعادل میان جریان ورودی و جریان خروجی است.
در ساعات فعال بودن پمپ تأمین، آب به مخزن وارد میشود. از طرف دیگر، در ساعات مصرف، آب از مخزن خارج خواهد شد.
بررسی این متغیر برای ارزیابی قابلیت سامانه در تأمین آب گرم مورد نیاز مصرفکننده اهمیت دارد.
محاسبه بازده الکتریکی، حرارتی و کلی پنل هیبریدی
یکی از مهمترین اهداف این شبیهسازی، محاسبه بازده انرژی پنل خورشیدی هیبریدی است.
در یک سامانه PV/T، تنها بررسی بازده الکتریکی کافی نیست؛ زیرا بخش مهمی از انرژی دریافتی خورشید بهصورت حرارت بازیابی میشود.
بنابراین، سه شاخص اصلی برای ارزیابی عملکرد سامانه در نظر گرفته شدهاند:
- بازده الکتریکی
- بازده حرارتی
- بازده کلی
برای محاسبه این شاخصها از اسکریپت زیر استفاده میشود:
sscv_hybrid_solar_panel_efficiency;
نتایج محاسبات انرژی در شبیهسازی به شرح زیر است:
انرژی ورودی از خورشید
مجموع انرژی دریافتی از خورشید در طول دوره شبیهسازی برابر است با:
43.7887 kWh
میانگین انرژی دریافتی خورشید در هر روز نیز برابر با مقدار زیر است:
14.5962 kWh/day
این مقدار نشاندهنده انرژی تابشی ورودی به سامانه در دوره مورد بررسی است.
انرژی الکتریکی تولیدشده
مجموع انرژی الکتریکی تحویلشده به بار مقاومتی برابر است با:
7.5324 kWh
میانگین انرژی الکتریکی تحویلی به بار در هر روز نیز برابر با مقدار زیر است:
2.5108 kWh/day
این مقدار بیانگر انرژی الکتریکی قابل استفادهای است که پنل خورشیدی در طول دوره شبیهسازی به مصرفکننده تحویل داده است.
انرژی حرارتی موجود در آب
در محاسبات شبیهسازی، انرژی حرارتی مطلق موجود در آب تحویلی به مصرفکننده برابر با مقدار زیر گزارش شده است:
26.4743 kWh
از طرف دیگر، انرژی حرارتی مطلق موجود در آب دریافتشده از منبع تأمین برابر است با:
16.5049 kWh
بنابراین، انرژی حرارتی خالص قابل انتساب به سامانه خورشیدی از تفاضل این دو مقدار به دست میآید:
Q_used = 26.4743 - 16.5049
Q_used = 9.9694 kWh
میانگین انرژی حرارتی خالص استفادهشده در هر روز نیز برابر است با:
3.3231 kWh/day
این محاسبه اهمیت تفکیک انرژی حرارتی ورودی از منبع و انرژی حرارتی تحویلی به مصرفکننده را نشان میدهد. اگر انرژی موجود در آب ورودی از منبع در محاسبات لحاظ نشود، ممکن است بازده حرارتی سامانه بیشتر از مقدار واقعی آن برآورد شود.
نتایج نهایی بازده سامانه
بر اساس انرژیهای محاسبهشده، بازده الکتریکی، حرارتی و کلی سامانه به دست میآیند.
بازده الکتریکی:
Electrical Efficiency = 0.17202
Electrical Efficiency = 17.202%
بازده حرارتی:
Thermal Efficiency = 0.22767
Thermal Efficiency = 22.767%
بازده کلی:
Total Efficiency = 0.39969
Total Efficiency = 39.969%
برای درک بهتر نتایج، میتوان آنها را در جدول زیر خلاصه کرد:
| پارامتر | مقدار |
|---|---|
| کل انرژی ورودی خورشیدی | 43.7887 kWh |
| انرژی الکتریکی تحویلی به بار | 7.5324 kWh |
| انرژی حرارتی تحویلی به مصرفکننده | 26.4743 kWh |
| انرژی حرارتی ورودی از منبع | 16.5049 kWh |
| انرژی حرارتی خالص استفادهشده | 9.9694 kWh |
| بازده الکتریکی | 17.202 درصد |
| بازده حرارتی | 22.767 درصد |
| بازده کلی | 39.969 درصد |
نتایج نشان میدهند که بازده الکتریکی سامانه در محدوده متداول عملکرد سلولهای فتوولتائیک قرار دارد. با این حال، هنگامی که انرژی حرارتی بازیابیشده نیز در محاسبات وارد میشود، میزان بهرهبرداری از انرژی خورشید به شکل قابل توجهی افزایش مییابد.
بازده کلی نزدیک به 40 درصد نشان میدهد که ترکیب تولید برق و حرارت میتواند استفاده مؤثرتری از انرژی تابشی خورشید فراهم کند.
البته باید توجه داشت که بازده کلی انرژی با بازده الکتریکی یکسان نیست. انرژی الکتریکی و حرارتی از نظر کیفیت انرژی یا اگزرژی معادل یکدیگر نیستند. بنابراین، اگر هدف بررسی کیفیت انرژی تولیدی باشد، میتوان تحلیل اگزرژی را نیز به مطالعات اضافه کرد.
بررسی قابلیت بهینهسازی سامانه
یکی از قابلیتهای مهم این مدل، امکان توسعه آن برای انجام مطالعات بهینهسازی است.
پارامترهای مختلفی در عملکرد پنل هیبریدی تأثیرگذار هستند. انتخاب مناسب این پارامترها میتواند باعث افزایش بازده کلی و کاهش مصرف انرژی تجهیزات جانبی شود.
برای مثال، دبی جریان آب یکی از مهمترین پارامترهای قابل کنترل است. افزایش دبی ممکن است باعث بهبود انتقال حرارت از پنل به آب شود، اما از طرف دیگر، توان مصرفی پمپ را افزایش میدهد.
بنابراین، همیشه افزایش دبی به معنای بهبود عملکرد کلی سامانه نیست. باید نقطه کاری مناسبی انتخاب شود که در آن انرژی حرارتی بازیابیشده در مقایسه با انرژی مصرفی تجهیزات جانبی بیشترین مقدار را داشته باشد.
از دیگر پارامترهای قابل بررسی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- میزان مقاومت حرارتی میان سلولهای خورشیدی و مبدل حرارتی
- ضخامت و مشخصات اپتیکی پوشش شیشهای
- ضریب جذب نوری شیشه
- دبی جریان آب در مدار داخلی
- ظرفیت حرارتی و حجم مخزن ذخیره
- مشخصات الکتریکی سلولهای فتوولتائیک
- مقدار مقاومت بار الکتریکی
- زمانبندی عملکرد پمپها
- شرایط تابش و زاویه برخورد نور
برای انجام این تحلیلها میتوان از ابزار Simulink Design Optimization استفاده کرد. این ابزار امکان تعریف متغیرهای طراحی، تعیین تابع هدف و جستوجوی مقادیر بهینه پارامترها را فراهم میکند.
در این پروژه، یکی از اهداف اصلی بهینهسازی میتواند بیشینه کردن بازده کلی سامانه باشد.
برای مثال، تابع هدف میتواند به شکل زیر تعریف شود:
Maximize:
Total Efficiency = Electrical Efficiency + Thermal Efficiency
البته در یک مطالعه کاملتر باید توان مصرفی پمپها، تجهیزات کنترلی و سایر مصرفکنندههای داخلی نیز در موازنه انرژی لحاظ شوند. همچنین محدودیتهایی مانند دمای مجاز سلولها، دبی قابل تأمین پمپ و ظرفیت مخزن باید در فرایند بهینهسازی در نظر گرفته شوند.
توسعه مدل با استفاده از سیستمهای کنترلی
یکی دیگر از مسیرهای توسعه این شبیهسازی، اضافه کردن کنترلکننده به پمپها و بار الکتریکی است.
در مدل فعلی، دبی پمپها بهصورت ورودیهای از پیش تعیینشده تعریف شده است. این روش برای بررسی عملکرد پایه سامانه مناسب است، اما در شرایط واقعی ممکن است نیاز باشد دبی جریان بر اساس دمای پنل، دمای آب یا میزان تقاضای مصرفکننده تغییر کند.
برای مثال، میتوان یک کنترلکننده برای پمپ داخلی طراحی کرد که بر اساس اختلاف دمای پنل و آب، دبی جریان را تنظیم کند.
در این حالت، هنگامی که اختلاف دمای مناسبی میان پنل و آب وجود دارد، پمپ میتواند با دبی بیشتری کار کند. در مقابل، زمانی که اختلاف دما کاهش پیدا میکند، سرعت پمپ کاهش مییابد یا خاموش میشود.
همچنین میتوان یک کنترلکننده برای مدیریت بار الکتریکی در نظر گرفت. با تغییر شرایط بار، نقطه کاری الکتریکی پنل تغییر میکند و این موضوع بر ولتاژ، جریان و توان خروجی اثر میگذارد.
در یک توسعه پیشرفتهتر، میتوان از الگوریتم ردیابی نقطه بیشینه توان (Maximum Power Point Tracking یا MPPT) استفاده کرد. این الگوریتم تلاش میکند با تنظیم شرایط الکتریکی، بیشترین توان قابل استخراج از سلولهای خورشیدی را در شرایط مختلف تابش و دما به دست آورد.
ترکیب کنترل MPPT با کنترل هوشمند جریان سیال میتواند عملکرد سامانه PV/T را بهبود دهد و امکان بررسی دقیقتر ارتباط میان تولید برق و بازیابی حرارت را فراهم کند.
جمعبندی شبیهسازی
در این شبیهسازی، یک سامانه خورشیدی هیبریدی فتوولتائیک حرارتی در محیط MATLAB و با استفاده از Simulink، Simscape، Simscape Electrical و Simscape Fluids مدلسازی شده است. هدف اصلی، بررسی امکان تولید همزمان انرژی الکتریکی و حرارتی از تابش خورشید و ارزیابی بازده کلی این سامانه بوده است.
مدل از سه شبکه اصلی الکتریکی، حرارتی و حرارتی-سیالی تشکیل شده است. در بخش الکتریکی، سلولهای فتوولتائیک و بار مقاومتی مدل شدهاند. در بخش حرارتی، انتقال انرژی میان پوشش شیشهای، مبدل حرارتی، پوشش پشتی و محیط اطراف بررسی شده است. همچنین در بخش سیالی، جریان آب در لولهها، مخزن و پمپها مورد مطالعه قرار گرفته است.
یکی از ویژگیهای مهم این شبیهسازی، استفاده از یک مدل اپتیکی اختصاصی برای پوشش شیشهای است. این مدل با استفاده از معادلات فرنل، قانون اسنل و روابط جذب نمایی، میزان بازتاب، عبور و جذب تابش خورشیدی را محاسبه میکند. به این ترتیب، انرژی واقعیتری به سلولهای فتوولتائیک و اجزای حرارتی سامانه اختصاص داده میشود.
ورودیهای مدل نیز بر اساس یک چرخه 24 ساعته تعریف شدهاند. در این چرخه، خورشید از ساعت 6 طلوع میکند و در ساعت 19 غروب خواهد کرد. شدت تابش در ساعت 12:30 به بیشترین مقدار میرسد و زاویه برخورد نور نیز در طول روز تغییر میکند. سه پمپ برای تأمین آب، نمایش تقاضای مصرفکننده و ایجاد جریان داخلی در مسیر انتقال حرارت استفاده شدهاند.
نتایج شبیهسازی نشان میدهند که بازده الکتریکی سامانه برابر با 17.202 درصد، بازده حرارتی آن برابر با 22.767 درصد و بازده کلی برابر با 39.969 درصد است. این نتایج اهمیت استفاده از فناوری هیبریدی PV/T را نشان میدهند؛ زیرا علاوه بر تولید برق، امکان بازیابی بخش قابل توجهی از انرژی حرارتی خورشید نیز فراهم میشود.
در نهایت، این مدل میتواند مبنای مناسبی برای مطالعات پیشرفتهتر در زمینه طراحی و بهینهسازی سامانههای خورشیدی هیبریدی باشد. اضافه کردن کنترلکنندههای هوشمند برای پمپها، استفاده از الگوریتم MPPT، بررسی تأثیر پارامترهای هندسی و حرارتی و بهینهسازی نقطه کاری تجهیزات از جمله توسعههای قابل انجام در این پروژه هستند.
به کمک قابلیتهای چندفیزیکی MATLAB و Simscape میتوان تعامل میان بخشهای الکتریکی، حرارتی و سیالی را بهصورت یکپارچه بررسی کرد و پیش از ساخت نمونه آزمایشگاهی، رفتار سامانه را در شرایط کاری مختلف ارزیابی نمود. این ویژگی، شبیهسازی حاضر را به ابزاری کاربردی برای پژوهشگران و مهندسان فعال در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر، سیستمهای فتوولتائیک و بازیابی انرژی حرارتی تبدیل میکند.
دسترسی به دانلود ویژه اعضاء سایت
دانلود رایگان این شبیه سازی در نرم افزار Matlab
همه چیز شامل گزارش ها، فایل شبیه سازی، یکجا، آماده دانلود!
عضویت در سایت[/box]
لینک دانلود ویژه اعضا سایت







سارا محمدی
چون سامانه PV/T سه دامنه فیزیکی متفاوت داره: بخش الکتریکی (سلول و بار) با Simscape Electrical، انتقال حرارت اجزای پنل با Simscape، جریان آب در لوله و مخزن با Simscape Fluids و مدیریت سیگنالها و ورودیهای زمانی با Simulink. اتصال این شبکهها رفتار واقعیتر سامانه رو نشون میده.