مدیریت حرارتی یکی از مهمترین بخشهای طراحی و بهرهبرداری از خودروهای الکتریکی (Electric Vehicles) محسوب میشود. برخلاف خودروهای مجهز به موتور احتراق داخلی که بخش قابلتوجهی از انرژی حرارتی تولیدشده در موتور از طریق سیستم خنککاری و اگزوز دفع میشود، در خودروهای الکتریکی چندین مجموعه الکتریکی و الکترونیکی با شرایط حرارتی متفاوت در کنار یکدیگر فعالیت میکنند. باتریهای لیتیومیونی، موتور الکتریکی، اینورتر، شارژر، مبدل DC-DC و تجهیزات الکترونیکی قدرت، همگی در حین عملکرد گرما تولید میکنند و برای حفظ بازده، قابلیت اطمینان و طول عمر خود به کنترل دمای مناسب نیاز دارند.
از طرف دیگر، دمای فضای داخلی خودرو نیز باید در محدوده مطلوب سرنشینان حفظ شود. این موضوع در شرایط آبوهوایی بسیار سرد یا بسیار گرم اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا سیستم تهویه مطبوع علاوه بر تأمین آسایش حرارتی سرنشینان، میتواند تأثیر مستقیمی بر مصرف انرژی باتری و مسافت قابل پیمایش خودرو داشته باشد. بنابراین، طراحی یک سیستم مدیریت حرارتی یکپارچه که بتواند نیازهای حرارتی مجموعه محرکه، باتری و کابین را بهصورت همزمان مدیریت کند، از الزامات اصلی توسعه خودروهای الکتریکی است.
در این شبیهسازی، یک سیستم جامع مدیریت حرارتی برای خودروی تمامالکتریکی در محیط MATLAB و Simulink با استفاده از قابلیتهای Simscape Fluids و Simscape Thermal مدلسازی شده است. ساختار سیستم از دو مدار گردش مایع خنککننده، یک مدار تبرید و یک مدار تهویه مطبوع کابین تشکیل میشود. این مجموعه بهگونهای طراحی شده است که بتواند در شرایط مختلف محیطی، مسیر انتقال حرارت را تغییر دهد و با استفاده از شیرهای کنترلی، پمپها، کمپرسور، رادیاتور، چیلر و گرمکنهای الکتریکی، دمای اجزای مختلف خودرو را در محدوده موردنظر نگه دارد.
ساختار کلی سیستم مدیریت حرارتی خودروی الکتریکی
سیستم مدیریت حرارتی مدلشده از چهار زیرسیستم اصلی تشکیل شده است که هرکدام وظیفه مشخصی در انتقال یا دفع انرژی حرارتی بر عهده دارند. این زیرسیستمها بهصورت یکپارچه با یکدیگر ارتباط دارند و عملکرد آنها بر اساس شرایط محیطی، بار حرارتی اجزای خودرو و دمای موردنیاز باتری و کابین تنظیم میشود.
دو مدار مایع خنککننده وظیفه انتقال حرارت از مجموعه باتری و تجهیزات الکتریکی قدرت را بر عهده دارند. مدار تبرید امکان سرمایش بیشتر را در شرایطی فراهم میکند که ظرفیت رادیاتور برای دفع حرارت کافی نباشد. در نهایت، مدار HVAC یا سیستم گرمایش، تهویه و تهویه مطبوع، دمای هوای داخل کابین را کنترل میکند.
بارهای حرارتی اصلی این سیستم شامل سه گروه هستند:
- باتریها: سلولهای باتری در اثر عبور جریان و تلفات داخلی، گرما تولید میکنند. دمای باتری باید در محدوده مناسب نگه داشته شود تا از کاهش عملکرد، افت ظرفیت و تسریع فرایند فرسودگی جلوگیری شود.
مجموعه محرکه الکتریکی: موتور، اینورتر، شارژر و مبدل DC-DC در حین انتقال و تبدیل انرژی الکتریکی دارای تلفات هستند و این تلفات به شکل حرارت ظاهر میشوند.- کابین خودرو: انتقال حرارت از محیط بیرون، تابش خورشید، حضور سرنشینان و عملکرد تجهیزات داخلی باعث ایجاد بار حرارتی در فضای کابین میشود.
در ساختار مدل، مسیرهای گردش مایع خنککننده به کمک شیرهای چندراهه قابل تغییر هستند. این ویژگی باعث میشود سیستم بتواند در هوای سرد، معتدل و گرم از راهبردهای متفاوتی برای مدیریت انرژی حرارتی استفاده کند.
مدارهای خنککننده و نحوه عملکرد آنها
یکی از ویژگیهای مهم این شبیهسازی، استفاده از دو مدار مستقل گردش مایع خنککننده است. مدار نخست برای خنککاری تجهیزات مجموعه محرکه شامل شارژر، موتور و اینورتر استفاده میشود. مدار دوم نیز وظیفه خنککاری باتریها و مبدل DC-DC را بر عهده دارد.
این دو مدار با استفاده از یک شیر چهارراهه (4-Way Valve) میتوانند در دو حالت سری و موازی فعالیت کنند. انتخاب میان این دو وضعیت بر اساس شرایط دمایی محیط و نیاز حرارتی اجزای خودرو انجام میشود.
عملکرد سیستم در حالت سری
در حالت سری، دو مدار خنککننده به یکدیگر متصل میشوند و جریان مایع خنککننده از مسیر مشترک عبور میکند. در این وضعیت، پمپهای دو مدار بهصورت هماهنگ کنترل میشوند تا دبی جریان یکسانی فراهم شود.
این آرایش بهخصوص در شرایط آبوهوایی سرد اهمیت دارد. در چنین شرایطی، موتور الکتریکی و سایر تجهیزات مجموعه محرکه ممکن است در حین فعالیت گرمای قابلتوجهی تولید کنند. بهجای دفع فوری این حرارت از طریق رادیاتور، میتوان از انرژی حرارتی تولیدشده برای افزایش دمای باتریها استفاده کرد.
در واقع، با اتصال سری مدارها، گرمای تولیدشده در مجموعه محرکه به مایع خنککننده منتقل شده و سپس میتواند برای گرمکردن باتریها مورد استفاده قرار گیرد. این راهبرد موجب کاهش نیاز به مصرف انرژی الکتریکی برای گرمکردن باتری خواهد شد. البته در صورتی که گرمای بازیافتی کافی نباشد، گرمکن الکتریکی باتری نیز وارد مدار میشود.
در شرایط آبوهوایی معتدل نیز سیستم میتواند در حالت سری باقی بماند. در این وضعیت، رادیاتور وظیفه دفع حرارت تولیدشده توسط باتری و مجموعه محرکه را بر عهده دارد. بنابراین، هر دو مجموعه از یک مسیر خنککاری مشترک بهره میبرند.
عملکرد سیستم در حالت موازی
در حالت موازی، دو مدار خنککننده از یکدیگر جدا میشوند و هرکدام با مخزن و پمپ مستقل فعالیت میکنند. این آرایش به سیستم اجازه میدهد که شرایط حرارتی باتری و مجموعه محرکه را بهصورت مستقل کنترل کند.
این حالت در هوای بسیار گرم اهمیت زیادی دارد. در چنین شرایطی، ممکن است دمای باتریها بهاندازهای افزایش یابد که خنککاری با رادیاتور بهتنهایی پاسخگوی نیاز سیستم نباشد. در این وضعیت، مدار خنککننده باتری از طریق چیلر به مدار تبرید متصل میشود تا حرارت اضافی باتریها با استفاده از سرمایش فعال دفع شود.
همزمان، مدار مجموعه محرکه همچنان از رادیاتور برای دفع حرارت استفاده میکند. به این ترتیب، سیستم میتواند باتریها را با استفاده از چیلر و موتور و اینورتر را با استفاده از رادیاتور خنک کند.
جداسازی دو مدار در این وضعیت مزیت مهمی دارد؛ زیرا دمای موردنیاز باتری و مجموعه محرکه الزاماً یکسان نیست. همچنین، عملکرد مستقل مدارها مانع از آن میشود که افزایش دمای یک مجموعه مستقیماً بر شرایط حرارتی مجموعه دیگر تأثیر نامطلوب بگذارد.
زیرسیستم شیر تغییر حالت سری و موازی
شیر چهارراهه وظیفه تغییر آرایش دو مدار خنککننده را بر عهده دارد. این شیر با تغییر اتصالات میان چهار درگاه A، B، C و D، امکان انتخاب حالت سری یا موازی را
فراهم میکند.
هنگامی که درگاه A به D و درگاه C به B متصل میشود، سیستم در حالت موازی قرار میگیرد. در این حالت، دو مدار از یکدیگر جدا هستند و هرکدام از پمپ و مخزن خنککننده مخصوص خود استفاده میکنند.
در مقابل، زمانی که درگاه A به B و درگاه C به D متصل میشود، سیستم وارد حالت سری خواهد شد. در این وضعیت، دو مدار به یکدیگر متصل میشوند و پمپها برای تأمین دبی جریان یکسان هماهنگ میشوند.
این زیرسیستم نقش مهمی در مدیریت انرژی حرارتی خودرو دارد؛ زیرا انتخاب نادرست وضعیت شیر میتواند باعث افزایش مصرف انرژی، کاهش ظرفیت خنککاری یا ایجاد شرایط نامناسب دمایی برای باتریها شود.
زیرسیستم پمپ موتور و خنککاری مجموعه محرکه
پمپ موتور وظیفه به گردش درآوردن مایع خنککننده در مداری را بر عهده دارد که شارژر، موتور الکتریکی و اینورتر را خنک میکند. جریان مایع خنککننده باعث انتقال انرژی حرارتی از اجزای مختلف به سمت رادیاتور یا سایر بخشهای مدار میشود.
در این مدل، سه زیرسیستم مستقل برای نمایش رفتار حرارتی شارژر، موتور و اینورتر در نظر گرفته شده است. هرکدام از این تج
هیزات بهعنوان یک منبع تولید حرارت همراه با جرم حرارتی مدلسازی میشوند. بنابراین، میزان انرژی حرارتی تولیدشده در هر بخش میتواند موجب تغییر دمای آن شود.
مدلسازی شارژر خودرو
شارژر یکی از اجزای الکترونیکی مهم خودروهای الکتریکی است که وظیفه تبدیل و مدیریت انرژی الکتریکی هنگام شارژ باتری را بر عهده دارد. به دلیل وجود تلفات در قطعات الکترونیکی و تجهیزات تبدیل توان، بخشی از انرژی ورودی به شارژر به گرما تبدیل میشود.
در این شبیهسازی، شارژر با استفاده از یک منبع نرخ جریان حرارت و یک جرم حرارتی مدلسازی شده است. همچنین، یک پوشش خنککننده یا مجرای عبور مایع در اطراف آن در نظر گرفته میشود. مایع خنککننده با عبور از این مجرا، گرمای تولیدشده را جذب کرده و به سایر قسمتهای مدار منتقل میکند.
مدلسازی موتور الکتریکی
موتور الکتریکی در زمان تبدیل انرژی الکتریکی به انرژی مکانیکی دارای تلفات مختلفی است. تلفات مسی سیمپیچها، تلفات آهنی هسته و تلفات مکانیکی از مهمترین عوامل تولید حرارت در موتور هستند.
در مدل ارائهشده، موتور با یک منبع حرارتی و جرم حرارتی معادل نمایش داده میشود. پوشش خنککننده اطراف مو
تور امکان انتقال حرارت به مایع خنککننده را فراهم میکند. به این ترتیب، میتوان افزایش دمای موتور را در شرایط مختلف بارگذاری و سرعت خودرو بررسی کرد.
مدلسازی اینورتر
اینورتر وظیفه تبدیل توان الکتریکی باتری به ولتاژ و جریان مناسب برای تغذیه موتور الکتریکی را بر عهده دارد. کلیدهای نیمههادی قدرت و سایر اجزای الکترونیکی اینورتر در اثر عملکرد سوئیچینگ و هدایت جریان دارای تلفات هستند.
این تلفات بهصورت حرارت در ساختار اینورتر ظاهر میشوند. در این شبیهسازی، اینورتر نیز با یک منبع نرخ جریان حرارت و جرم حرارتی مدلسازی شده و انتقال حرارت آن از طریق یک پوشش خنککننده انجام میشود.
زیرسیستم رادیاتور
رادیاتور یکی از اجزای اصلی مدار خنککننده است که وظیفه دفع انرژی حرارتی مایع خنککننده به هوای محیط را بر عهده دارد. در این مدل، رادیاتور از نوع مبدل حرارتی لوله و پره مستطیلی (Rectangular Tube-and-Fin Heat Exchanger) در نظر گرفته شده است.
مایع خنککننده گرم از داخل لولههای رادیاتور عبور میکند و انرژی حرارتی خود را از طریق دیواره لولهها و پرهه
ا به جریان هوا منتقل میکند. افزایش سطح انتقال حرارت به کمک پرهها باعث بهبود عملکرد مبدل میشود.
جریان هوای عبوری از رادیاتور به دو عامل اصلی وابسته است. نخست، سرعت حرکت خودرو است که با افزایش سرعت میتواند جریان هوای بیشتری از میان رادیاتور عبور دهد. دوم، فن نصبشده در پشت کندانسور است که در شرایطی که جریان هوای ناشی از حرکت خودرو کافی نباشد، به افزایش جریان هوا کمک میکند.
بنابراین، عملکرد رادیاتور در شرایط مختلف رانندگی ثابت نیست و با تغییر سرعت خودرو، وضعیت فن و اختلاف دمای میان مایع خنککننده و هوا تغییر میکند.
شیر بایپس رادیاتور
در شرایط آبوهوایی سرد، استفاده از رادیاتور ممکن است باعث دفع حرارتی شود که برای گرمکردن باتریها موردنیاز است. به همین دلیل، در مدل یک شیر سهراهه برای کنترل مسیر عبور مایع خنککننده در نظر گرفته شده است.
این شیر میتواند جریان مایع را به سمت رادیاتور هدایت کند یا مسیر رادیاتور را دور بزند. هنگامی که سیستم در شرایط سرد فعالیت میکند، شیر در وضعیت بایپس قرار میگیرد تا گرمای تولیدشده توسط موتور و سایر تجهیزات مجموعه محرکه برای افزایش دمای باتریها حفظ شود.
در شرایطی که نیاز به دفع حرارت وجود داشته باشد، شیر مسیر رادیاتور را باز میکند تا مایع خنککننده پس از عبو
ر از تجهیزات، وارد رادیاتور شود و انرژی حرارتی خود را به محیط منتقل کند.
مدار خنککننده باتری و پمپ اختصاصی آن
باتریها یکی از حساسترین اجزای خودروهای الکتریکی از نظر شرایط حرارتی هستند. دمای سلولهای باتری بر ظرفیت قابلاستفاده، توان خروجی، سرعت شارژ و طول عمر آنها تأثیر میگذارد. به همین دلیل، کنترل دمای باتری باید با دقت بیشتری نسبت به بسیاری از اجزای دیگر خودرو انجام شود.
در این مدل، یک پمپ مستقل برای به گردش درآوردن مایع خنککننده در مدار باتری و مبدل DC-DC در نظر گرفته شده است. این پمپ جریان لازم را برای عبور مایع از مجراهای خنککننده اطراف باتریها فراهم میکند.
در شرایطی که دمای باتری از محدوده مطلوب بیشتر شود، مایع خنککننده میتواند به سمت چیلر هدایت شود. در مقابل، اگر دمای باتری پایین باشد، گرمکن الکتریکی برای افزایش دما فعال خواهد شد.
زیرسیستم چیلر و انتقال حرارت به مدار تبرید
چیلر (Chiller) یکی از اجزای مهم سیستم مدیریت حرارتی در شرایط آبوهوایی گرم است. زمانی که دمای باتری افزایش مییابد و رادیاتور بهتنهایی قادر به تأمین سرمایش موردنیاز نیست، چیلر وارد مدار میشود.
در این شبیهسازی، چیلر بهصورت یک مبدل حرارتی پوسته و لوله (Shell-and-Tube Heat Exchanger) مدلسازی شده است. در یک سمت مبدل، مایع خنککننده باتری جریان دارد و در سمت دیگر، مبرد مدار تبرید عبور میکند.
مبرد با جذب انرژی حرارتی از مایع خنککننده، باعث کاهش دمای آن میشود. مایع خنکشده مجدداً به سمت باتریها هدایت شده و فرایند خنککاری ادامه پیدا میکند.
نکته مهم این است که چیلر در مدل بهصورت پیوسته فعال نیست، بلکه عملکرد آن به وضعیت حرارتی باتری وابسته است. یک شیر سهراهه برای کنترل مسیر جریان مایع خنککننده در نظر گرفته شده است تا در صورت نیاز، جریان به سمت چیلر هدایت شود و در غیر این صورت از مسیر بایپس عبور کند.
زیرسیستم گرمکن باتری
دمای پایین محیط میتواند عملکرد باتریهای لیتیومیونی را تحت تأثیر قرار دهد. در دماهای پایین، مقاومت داخلی باتری افزایش مییابد و توانایی آن برای دریافت و تحویل جریان الکتریکی ممکن است کاهش پیدا کند. همچنین، شارژ باتری در دمای نامناسب میتواند خطرات فنی و محدودیتهای عملکردی ایجاد کند.
برای جلوگیری از این شرایط، در مدل یک گرمکن اختصاصی برای باتری در نظر گرفته شده است. این گرمکن با استفاده از یک منبع نرخ جریان حرارت و جرم حرارتی معادل مدلسازی میشود.
بر اساس منطق کنترلی مدل، هنگامی که دمای باتری در شرایط سرد کاهش یابد، گرمکن فعال میشود تا دمای باتری را به بالاتر از 5 درجه سانتیگراد برساند. پس از رسیدن به محدوده موردنظر، عملکرد گرمکن بر اساس شرایط حرارتی و فرمان کنترلی تنظیم میشود.
استفاده از گرمکن اختصاصی در کنار قابلیت بازیابی حرارت مجموعه محرکه، امکان مدیریت بهتر مصرف انرژی را فراهم میکند. در واقع، سیستم ابتدا میتواند از حرارت موجود در مدار محرکه استفاده کند و در صورت کافی نبودن آن، انرژی الکتریکی بیشتری برای گرمکردن باتری مصرف کند.
زیرسیستم مبدل DC-DC
مبدل DC-DC وظیفه تبدیل ولتاژ مستقیم باتری اصلی به سطح ولتاژ موردنیاز تجهیزات الکتریکی کمکی خودرو را بر عهده دارد. این مبدل نیز مانند سایر تجهیزات الکترونیکی قدرت دارای تلفات حرارتی است.
در این شبیهسازی، مبدل DC-DC با یک منبع نرخ جریان حرارت و یک جرم حرارتی مدلسازی شده است. یک پوشش خنککننده نیز در اطراف آن قرار دارد که انتقال انرژی حرارتی به مایع خنککننده را امکانپذیر میکند.
قرار گرفتن مبدل DC-DC در مدار خنککننده باتری نشان میدهد که این مدل علاوه بر کنترل دمای سلولهای باتری، به مدیریت حرارتی تجهیزات جانبی مرتبط با سامانه الکتریکی خودرو نیز توجه دارد.
مدلسازی باتریهای لیتیومیونی
باتری در این شبیهسازی از چهار مجموعه مستقل تشکیل شده است که هرکدام در یک پوشش خنککننده قرار دارند. این ساختار امکان بررسی رفتار حرارتی چند بسته باتری را فراهم میکند و میتواند نمایندهای از یک مجموعه باتری بزرگ در خودروهای الکتریکی باشد.
هر بسته باتری از تعدادی سلول لیتیومیونی تشکیل شده است که بهصورت یک پشته سلولی مدلسازی میشوند. مدل الکتریکی باتری، ولتاژ و جریان را بر اساس شرایط کاری و تقاضای جریان تعیین میکند. در کنار آن، مدل حرارتی وظیفه محاسبه تولید و انتقال حرارت در سلولها را بر عهده دارد.
گرمای تولیدشده در سلولها عمدتاً بر اساس تلفات توان داخلی محاسبه میشود. این تلفات میتوانند ناشی از مقاومت داخلی و سایر فرایندهای اتلاف انرژی در سلول باشند. افزایش جریان تقاضاشده از باتری معمولاً باعث افزایش تلفات و در نتیجه افزایش نرخ تولید حرارت خواهد شد.
در اطراف مجموعه سلولها، کانالهای باریک عبور مایع خنککننده در نظر گرفته شدهاند. مایع از این کانالها عبور کرده و حرارت تولیدشده در سلولها را جذب میکند. این ساختار نشاندهنده یک روش متداول برای خنککاری مستقیم غیرتماسی باتریها با استفاده از صفحات یا مجراهای خنککننده است.
از آنجا که باتری از چهار بسته مجزا تشکیل شده است، میتوان ساختار مدل را برای بررسی توزیع بار حرارتی میان بستهها و نحوه انتقال حرارت در مجموعه باتری مورد استفاده قرار داد.
مدار تبرید و اجزای تشکیلدهنده آن
مدار تبرید وظیفه تأمین سرمایش فعال برای چیلر و اواپراتور سیستم تهویه مطبوع را بر عهده دارد. این مدار از اجزای اصلی شامل کمپرسور، کندانسور، مخزن ذخیره مبرد، دو شیر انبساط، چیلر و اواپراتور تشکیل شده است.
ویژگی مهم این ساختار، امکان استفاده مشترک از یک مدار تبرید برای خنککاری باتری و سرمایش کابین است. در شرایطی که باتری و کابین هر دو به سرمایش نیاز داشته باشند، کمپرسور باید بهگونهای کنترل شود که کندانسور بتواند مجموع حرارت جذبشده توسط چیلر و اواپراتور را دفع کند.
بنابراین، ظرفیت موردنیاز کمپرسور تنها به یکی از مصرفکنندگان سرمایش وابسته نیست و باید شرایط کاری هر دو مبدل حرارتی در نظر گرفته شود.
زیرسیستم کمپرسور
کمپرسور مهمترین تجهیز مصرفکننده توان در مدار تبرید است و وظیفه ایجاد اختلاف فشار لازم برای گردش مبرد را بر عهده دارد. این تجهیز با فشردهسازی بخار مبرد، فشار و دمای آن را افزایش میدهد تا مبرد بتواند در کندانسور حرارت خود را به هوای محیط منتقل کند.
در این مدل، کمپرسور بهگونهای کنترل میشود که فشار در چیلر و اواپراتور در حدود 0.3 مگاپاسکال حفظ شود. این فشار با دمای اشباع تقریبی 1 درجه سانتیگراد برای مبرد مورد استفاده در مدل متناظر است.
حفظ فشار مناسب در سمت فشار پایین مدار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دمای تبخیر مبرد باید بهاندازهای پایین باشد که امکان جذب حرارت از مایع خنککننده یا هوای کابین فراهم شود.
کنترل کمپرسور همچنین باید با شرایط کندانسور هماهنگ باشد. اگر چیلر و اواپراتور بهصورت همزمان فعال باشند، میزان حرارت جذبشده در مدار تبرید افزایش مییابد و کندانسور باید توانایی دفع مجموع این انرژی را داشته باشد.
زیرسیستم کندانسور و مخزن ذخیره مبرد
کندانسور وظیفه دفع حرارت مبرد به هوای محیط را بر عهده دارد. مبرد پرفشار و داغ خروجی از کمپرسور وارد کندانسور میشود و با انتقال حرارت به هوا، ابتدا خنک شده و سپس به مایع تبدیل میشود.
در این شبیهسازی، کندانسور از نوع مبدل حرارتی لوله و پره مستطیلی مدلسازی شده است. جریان هوا از طریق سرعت حرکت خودرو و فن تأمین میشود. بنابراین، شرایط رانندگی و وضعیت عملکرد فن میتوانند بر میزان دفع حرارت در کندانسور تأثیر بگذارند.
پس از کندانسور، مبرد وارد مخزن ذخیره مایع (Liquid Receiver) میشود. این مخزن علاوه بر ذخیرهسازی مبرد، شرایط لازم برای تأمین مبرد مایع زیرسرد را در ورودی شیرهای انبساط فراهم میکند.
وجود مبرد زیرسرد در ورودی شیرهای انبساط اهمیت دارد؛ زیرا باعث بهبود شرایط تغذیه مبرد و جلوگیری از ورود بخار ناخواسته به مسیر انبساط میشود.
شیر انبساط چیلر
برای کنترل جریان مبرد ورودی به چیلر، یک شیر انبساط مستقل در نظر گرفته شده است. این شیر مقدار مبرد عبوری را تنظیم میکند تا شرایط فوقگرمایش (Superheat) در خروجی چیلر در محدوده اسمی موردنظر حفظ شود.
فوقگرمایش به اختلاف دمای بخار مبرد با دمای اشباع آن در فشار مشخص گفته میشود. کنترل مناسب این پارامتر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا از ورود مبرد مایع به کمپرسور جلوگیری میکند و شرایط عملکرد پایدار مدار تبرید را بهبود میدهد.
شیر انبساط اواپراتور
اواپراتور نیز دارای شیر انبساط مستقل است. این شیر جریان مبرد ورودی به اواپراتور را تنظیم میکند تا فوقگرمایش در مقدار اسمی موردنظر باقی بماند.
استفاده از دو شیر انبساط مستقل باعث میشود میزان تغذیه مبرد در چیلر و اواپراتور بهصورت جداگانه تنظیم شود. این موضوع بهویژه زمانی اهمیت دارد که بار حرارتی باتری و کابین متفاوت باشد یا یکی از دو مصرفکننده سرمایش فعال و دیگری غیرفعال باشد.
مدار HVAC و کنترل دمای کابین خودرو
مدار HVAC وظیفه تنظیم دمای فضای داخلی خودرو را بر عهده دارد. این مدار از دمنده هوا (Blower)، اواپراتور، گرمکن PTC و کابین تشکیل شده است.
در هوای گرم، اواپراتور با جذب حرارت از هوای عبوری باعث کاهش دمای کابین میشود. در مقابل، در هوای سرد، گرمکن PTC وظیفه افزایش دمای هوای ورودی به کابین را بر عهده دارد.
دمنده هوا نیز با ایجاد جریان اجباری، هوای محیط یا هوای بازچرخانیشده داخل کابین را از میان تجهیزات HVAC عبور میدهد. سرعت دمنده بر اساس اختلاف میان دمای فعلی کابین و دمای تنظیمشده کنترل میشود.
زیرسیستم اواپراتور
اواپراتور یک مبدل حرارتی لوله و پره مستطیلی است که امکان جذب حرارت از هوای عبوری را فراهم میکند. مبرد کمفشار وارد اواپراتور شده و با جذب انرژی حرارتی هوا تبخیر میشود.
هوای عبوری از اواپراتور پس از کاهش دما به سمت کابین هدایت میشود. علاوه بر سرمایش، اواپراتور قابلیت رطوبتگیری از هوا را نیز دارد. هنگامی که هوای مرطوب از سطح سرد اواپراتور عبور میکند، بخشی از بخار آب موجود در آن تقطیر شده و رطوبت هوا کاهش مییابد.
این قابلیت در شرایط آبوهوایی مرطوب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کنترل رطوبت علاوه بر افزایش آسایش سرنشینان، میتواند از ایجاد بخار روی سطوح داخلی شیشهها نیز جلوگیری کند.
زیرسیستم دمنده هوا
دمنده وظیفه ایجاد جریان هوا در مدار HVAC را بر عهده دارد. این تجهیز بهصورت کنترلی فعالیت میکند تا دمای کابین در مقدار تنظیمشده باقی بماند.
منبع هوای ورودی به دمنده میتواند هوای تازه محیط یا هوای بازچرخانیشده داخل کابین باشد. انتخاب میان این دو مسیر با استفاده از دریچه بازچرخانی انجام میشود.
کنترل مناسب دبی هوا اهمیت زیادی دارد. افزایش جریان هوا میتواند ظرفیت انتقال حرارت اواپراتور یا گرمکن را افزایش دهد، اما در مقابل، توان مصرفی دمنده نیز بیشتر خواهد شد. بنابراین، کنترلکننده باید میان سرعت پاسخ سیستم، آسایش حرارتی و مصرف انرژی تعادل برقرار کند.
زیرسیستم دریچه بازچرخانی هوا
دریچه بازچرخانی (Recirculation Flap) مسیر ورود هوا به دمنده را کنترل میکند. در این مدل، دریچه با استفاده از دو محدودکننده جریان مدلسازی شده است که بهصورت معکوس نسبت به یکدیگر عمل میکنند.
هنگامی که مسیر هوای تازه باز میشود، مسیر هوای بازچرخانیشده محدود خواهد شد و برعکس. به این ترتیب، سیستم میتواند میان ورود هوای محیط و استفاده مجدد از هوای داخل کابین انتخاب کند.
استفاده از هوای بازچرخانیشده در شرایط بسیار گرم یا سرد میتواند بار حرارتی موردنیاز برای تهویه مطبوع را کاهش دهد؛ زیرا هوای ورودی در مقایسه با هوای محیط ممکن است به دمای مطلوب کابین نزدیکتر باشد.
گرمکن PTC
گرمکن PTC یکی از اجزای مهم سیستم گرمایش کابین خودروهای الکتریکی است. در خودروهای مجهز به موتور احتراق داخلی، بخشی از گرمای موتور برای گرمکردن کابین استفاده میشود؛ اما در خودروهای تمامالکتریکی چنین منبع حرارتی دائمی و قابلتوجهی وجود ندارد.
به همین دلیل، از گرمکنهای الکتریکی برای تأمین گرمای موردنیاز کابین استفاده میشود. در این شبیهسازی، گرمکن PTC با یک منبع نرخ جریان حرارت و یک جرم حرارتی مدلسازی شده است.
این گرمکن در شرایط آبوهوایی سرد فعال میشود تا هوای عبوری از مدار HVAC را گرم کند. سپس دمنده، هوای گرم را به داخل کابین هدایت میکند.
استفاده از گرمکن PTC باعث افزایش مصرف انرژی باتری میشود؛ بنابراین، کنترل آن باید بهگونهای انجام شود که دمای کابین در محدوده مطلوب قرار گیرد، بدون آنکه انرژی بیشتری از مقدار موردنیاز مصرف شود.
مدلسازی کابین خودرو
کابین خودرو در این شبیهسازی بهصورت یک حجم بزرگ از مخلوط هوای مرطوب (Moist Air) مدلسازی شده است. این رویکرد امکان بررسی همزمان تغییرات دما و رطوبت هوا را فراهم میکند.
سرنشینان خودرو نیز در مدل بهعنوان منابع تولید حرارت، رطوبت و دیاکسیدکربن در نظر گرفته شدهاند. این منابع باعث میشوند شرایط داخلی کابین تنها تابع دمای محیط و عملکرد سیستم تهویه نباشد، بلکه تعداد سرنشینان و میزان تولید حرارت و رطوبت آنها نیز بر وضعیت فضای داخلی تأثیر بگذارد.
علاوه بر این، انتقال حرارت میان فضای داخلی و محیط بیرون از طریق یک زیرسیستم مستقل مدلسازی شده است. این زیرسیستم مقاومتهای حرارتی میان کابین و محیط خارجی را در نظر میگیرد و امکان بررسی تأثیر اختلاف دمای داخل و خارج خودرو را فراهم میکند.
زیرسیستم کنترل سیستم مدیریت حرارتی
برای عملکرد صحیح مجموعه، کنترلکنندههای مختلفی در سیستم در نظر گرفته شدهاند. این زیرسیستم شامل کنترلکنندههای پمپها، کمپرسور، فن، دمنده هوا و شیرهای کنترلی است.
هر کنترلکننده وظیفه تنظیم یکی از متغیرهای عملیاتی سیستم را بر عهده دارد. برای مثال، کنترلکننده پمپها دبی گردش مایع خنککننده را مدیریت میکند، کنترلکننده کمپرسور شرایط فشار مدار تبرید را تنظیم میکند و کنترلکننده دمنده برای حفظ دمای مطلوب کابین مورد استفاده قرار میگیرد.
همچنین، شیرهای کنترلی بر اساس شرایط دمایی باتری و مجموعه محرکه، مسیرهای جریان را تغییر میدهند. انتخاب حالت سری یا موازی، فعالسازی بایپس رادیاتور و فعالسازی مسیر چیلر از جمله تصمیمهای مهم سیستم کنترل هستند.
نکته مهم در طراحی این کنترلکنندهها، هماهنگی عملکرد اجزای مختلف است. برای مثال، فعالشدن همزمان چیلر و اواپراتور باعث افزایش بار حرارتی کندانسور میشود. در نتیجه، کنترل کمپرسور و فن کندانسور باید متناسب با مجموع نیاز سرمایشی سیستم تنظیم شود.
زیرسیستم تعریف سناریوهای شبیهسازی
یکی از بخشهای مهم مدل، زیرسیستم Scenario است که شرایط محیطی و ورودیهای موردنیاز برای اجرای سناریوهای مختلف را تعیین میکند. این زیرسیستم امکان بررسی عملکرد سیستم مدیریت حرارتی در شرایط متفاوت آبوهوایی و رانندگی را فراهم میکند.
در این بخش، تقاضای جریان باتری و بار حرارتی مجموعه محرکه بر اساس سرعت خودرو تعیین میشوند. برای این منظور از دادههای جدولی (Tabulated Data) استفاده شده است. به عبارت دیگر، سرعت خودرو بهعنوان یکی از ورودیهای اصلی در نظر گرفته میشود و بر اساس اطلاعات از پیش تعریفشده، مقادیر جریان موردنیاز باتری و بار حرارتی مجموعه محرکه تعیین میشوند.
در مدل سه سناریوی اصلی برای بررسی عملکرد سیستم تعریف شده است:
سناریوی اول: چرخه رانندگی در هوای گرم و استفاده از کولر
در سناریوی Drive Cycle، شرایط رانندگی خودرو در دمای محیط 30 درجه سانتیگراد شبیهسازی میشود و سیستم تهویه مطبوع نیز روشن است.
سرعت خودرو در ابتدا بر اساس چرخه استاندارد NEDC (New European Driving Cycle) تعیین میشود. پس از پایان این چرخه، خودرو به مدت 30 دقیقه با سرعت بالا حرکت میکند تا بار حرارتی باتری افزایش یابد.
این سناریو برای بررسی عملکرد سیستم در شرایط رانندگی عادی و سپس بارگذاری حرارتی شدیدتر طراحی شده است. در ابتدای شبیهسازی، دو مدار خنککننده در حالت سری قرار دارند. با افزایش دمای باتری و رسیدن به شرایطی که خنککاری با رادیاتور کافی نیست، سیستم پس از حدود 1100 ثانیه به حالت موازی تغییر وضعیت میدهد.
در این شرایط، چیلر فعال میشود تا دمای باتری را پایین نگه دارد. مطابق نتایج مدل، هدف کنترلی این است که دمای باتری در محدوده کمتر از 35 درجه سانتیگراد حفظ شود.
سناریوی دوم: خنککاری خودرو در حالت توقف
در سناریوی Cool Down، خودرو در حالت ثابت و در دمای محیط 40 درجه سانتیگراد قرار دارد. سیستم تهویه مطبوع روشن است و وظیفه دارد دمای کابین را کاهش دهد.
این وضعیت برای بررسی عملکرد سیستم در شرایطی مناسب است که خودرو حرکت نمیکند و جریان هوای ناشی از سرعت خودرو وجود ندارد. در نتیجه، دفع حرارت از طریق کندانسور و رادیاتور به عملکرد فن وابستگی بیشتری پیدا میکند.
در چنین شرایطی، بار حرارتی کابین میتواند به دلیل اختلاف زیاد میان دمای محیط و دمای مطلوب داخل خودرو قابلتوجه باشد. همچنین، مدار تبرید باید توانایی تأمین سرمایش موردنیاز اواپراتور را داشته باشد.
این سناریو برای بررسی عملکرد سیستم تهویه در زمان توقف، ارزیابی ظرفیت سرمایش و بررسی نقش فن در دفع حرارت کندانسور اهمیت دارد.
سناریوی سوم: عملکرد در شرایط آبوهوایی سرد
در سناریوی Cold Weather، شرایط رانندگی در دمای محیط منفی 10 درجه سانتیگراد شبیهسازی میشود. در این وضعیت، باتریها و کابین خودرو هر دو به گرمایش نیاز دارند.
برای افزایش دمای باتری، گرمکن اختصاصی باتری فعال میشود و برای تأمین گرمای کابین نیز از گرمکن PTC استفاده میشود.
در این شرایط، راهبرد کنترل سیستم اهمیت زیادی دارد؛ زیرا علاوه بر حفظ دمای مناسب باتری و کابین، باید مصرف انرژی الکتریکی نیز مدیریت شود. استفاده از گرمای تولیدشده توسط مجموعه محرکه و جلوگیری از دفع غیرضروری حرارت از طریق رادیاتور میتواند به کاهش انرژی موردنیاز برای گرمایش کمک کند.
نتایج شبیهسازی و بررسی عملکرد سیستم
نتایج شبیهسازی از طریق Scopeهای موجود در مدل و همچنین ابزار Simscape Logging قابل بررسی هستند. این نتایج اطلاعاتی درباره سرعت خودرو، میزان دفع حرارت، دمای کابین، دمای اجزای مختلف و فرمانهای کنترلی سیستم ارائه میکنند.
یکی از مهمترین نتایج مربوط به سناریوی چرخه رانندگی است. در ابتدای اجرای این سناریو، سیستم خنککننده در حالت سری فعالیت میکند. با افزایش بار حرارتی و بالا رفتن دمای باتری، پس از حدود 1100 ثانیه آرایش مدارها به حالت موازی تغییر میکند.
در ادامه، چیلر برای خنککاری باتری فعال میشود تا دمای آن کمتر از 35 درجه سانتیگراد باقی بماند. در همین زمان، مدار مجموعه محرکه از رادیاتور برای دفع حرارت استفاده میکند. این تغییر وضعیت نشان میدهد که سیستم مدیریت حرارتی میتواند با توجه به شرایط عملیاتی، راهبرد خنککاری خود را تغییر دهد.
متغیرهای قابل مشاهده در Scopeهای مدل عبارتاند از:
- سرعت لحظهای خودرو در طول چرخه رانندگی.
- میزان حرارت دفعشده توسط سیستم خنککننده و مبدلهای حرارتی.
- دمای هوای داخل کابین و نحوه نزدیکشدن آن به مقدار تنظیمشده.
- دمای باتری، موتور، اینورتر و سایر تجهیزات الکتریکی.
- وضعیت عملکرد پمپها، کمپرسور، فن، دمنده و شیرهای کنترلی.
- زمان تغییر وضعیت مدارهای خنککننده از حالت سری به موازی.
بررسی همزمان این متغیرها امکان تحلیل ارتباط میان بار حرارتی، وضعیت تجهیزات و پاسخ سیستم کنترل را فراهم میکند. برای مثال، میتوان بررسی کرد که افزایش دمای باتری چه زمانی باعث فعالشدن چیلر میشود یا تغییر سرعت خودرو چگونه بر ظرفیت دفع حرارت رادیاتور و کندانسور تأثیر میگذارد.
بررسی توان مصرفی سیستم مدیریت حرارتی با استفاده از Simscape Logging
یکی دیگر از نتایج مهم این شبیهسازی، بررسی توان مصرفی سیستم مدیریت حرارتی است. کنترل دمای باتری، مجموعه محرکه و کابین به مصرف انرژی الکتریکی نیاز دارد. بنابراین، ارزیابی عملکرد سیستم تنها بر اساس دمای اجزا کافی نیست و باید میزان انرژی مصرفشده برای تأمین سرمایش و گرمایش نیز مورد بررسی قرار گیرد.
با استفاده از Simscape Logging میتوان توان مصرفی تجهیزات مختلف را در طول زمان استخراج و تحلیل کرد. این قابلیت امکان بررسی سهم هر تجهیز در مصرف انرژی کل سیستم مدیریت حرارتی را فراهم میکند.
بر اساس نتایج ارائهشده در مدل، بیشترین مصرف توان در زمانی اتفاق میافتد که کمپرسور مدار تبرید برای فعالکردن چیلر و خنککردن باتریها مورد استفاده قرار میگیرد.
این موضوع قابل انتظار است؛ زیرا سرمایش فعال باتری بهخصوص در شرایط بار حرارتی زیاد، نیازمند انتقال انرژی حرارتی قابلتوجهی از مدار مایع خنککننده به مدار تبرید است. کمپرسور برای ایجاد اختلاف فشار لازم و به گردش درآوردن مبرد، توان الکتریکی مصرف میکند.
از این رو، یکی از اهداف مهم طراحی سیستم مدیریت حرارتی خودروهای الکتریکی، کاهش مدتزمان فعالیت کمپرسور و استفاده بهینه از ظرفیت سرمایش غیرفعال رادیاتور است. همچنین، بازیابی حرارت مجموعه محرکه در هوای سرد میتواند نیاز به استفاده از گرمکنهای الکتریکی را کاهش دهد.
اهمیت شبیهسازی سیستم مدیریت حرارتی در طراحی خودروهای الکتریکی
مدلسازی یکپارچه سیستم مدیریت حرارتی مزایای متعددی برای مهندسان طراحی خودروهای الکتریکی دارد. نخستین مزیت، امکان بررسی رفتار حرارتی تجهیزات مختلف در شرایط کاری متفاوت است. در یک خودروی واقعی، آزمایش تمامی شرایط محیطی و رانندگی به تجهیزات، زمان و هزینه زیادی نیاز دارد. اما با استفاده از شبیهسازی میتوان سناریوهای مختلف را پیش از ساخت نمونه فیزیکی بررسی کرد.
مزیت دیگر، امکان ارزیابی راهبردهای مختلف کنترلی است. برای مثال، میتوان عملکرد سیستم را در حالتهای مختلف اتصال مدارهای خنککننده مقایسه کرد و تأثیر تغییر زمان فعالشدن چیلر، گرمکن باتری و گرمکن PTC را بر مصرف انرژی بررسی نمود.
همچنین، با استفاده از مدل میتوان اثر پارامترهای طراحی مانند ظرفیت پمپها، مشخصات رادیاتور، ظرفیت کمپرسور، ویژگیهای حرارتی باتری و حجم کابین را بررسی کرد. تغییر این پارامترها و مقایسه نتایج به مهندس کمک میکند تا ساختار مناسبتری برای سیستم انتخاب کند.
از دیدگاه بهرهوری انرژی نیز این شبیهسازی اهمیت زیادی دارد. سیستم مدیریت حرارتی مستقیماً از انرژی ذخیرهشده در باتری استفاده میکند. بنابراین، هرگونه کاهش در مصرف توان تجهیزات سرمایشی و گرمایشی میتواند به افزایش انرژی قابلاستفاده برای حرکت خودرو و بهبود مسافت پیمایش منجر شود.
از سوی دیگر، کنترل دمای باتری و سایر تجهیزات قدرت باعث افزایش قابلیت اطمینان سیستم و کاهش احتمال عملکرد خارج از محدوده مجاز میشود. به همین دلیل، بررسی همزمان عملکرد حرارتی، مصرف انرژی و منطق کنترلی در طراحی خودروهای الکتریکی اهمیت ویژهای دارد.
جمعبندی شبیهسازی
در این شبیهسازی، یک سیستم جامع مدیریت حرارتی برای خودروی الکتریکی با استفاده از MATLAB و Simscape مدلسازی شده است. ساختار سیستم شامل دو مدار گردش مایع خنککننده، یک مدار تبرید و یک مدار HVAC است که بهصورت یکپارچه وظیفه کنترل دمای باتریها، مجموعه محرکه و کابین را بر عهده دارند.
دو مدار خنککننده با استفاده از شیر چهارراهه میتوانند در حالت سری یا موازی فعالیت کنند. در هوای سرد، حالت سری امکان استفاده از گرمای تولیدشده توسط موتور برای گرمکردن باتری را فراهم میکند. در هوای معتدل، رادیاتور وظیفه دفع حرارت باتری و مجموعه محرکه را بر عهده دارد و در هوای بسیار گرم، مدارها از یکدیگر جدا شده و باتریها با استفاده از چیلر خنک میشوند.
مدار تبرید نیز با استفاده از کمپرسور، کندانسور، مخزن ذخیره مبرد، دو شیر انبساط، چیلر و اواپراتور امکان تأمین سرمایش موردنیاز باتری و کابین را فراهم میکند. در کنار آن، سیستم HVAC با استفاده از دمنده، اواپراتور و گرمکن PTC شرایط دمایی مطلوب را در فضای داخلی خودرو ایجاد میکند.
سه سناریوی اصلی شامل رانندگی در دمای 30 درجه سانتیگراد، توقف خودرو در دمای 40 درجه سانتیگراد و رانندگی در دمای منفی 10 درجه سانتیگراد برای بررسی عملکرد سیستم تعریف شدهاند. نتایج سناریوی رانندگی نشان میدهد که سیستم پس از حدود 1100 ثانیه از حالت سری به موازی تغییر وضعیت داده و با استفاده از چیلر، دمای باتری را در محدوده کمتر از 35 درجه سانتیگراد حفظ میکند.
همچنین، نتایج Simscape Logging نشان میدهد که کمپرسور در زمان استفاده از چیلر برای خنککردن باتریها بیشترین سهم را در مصرف توان سیستم مدیریت حرارتی دارد. این موضوع اهمیت طراحی راهبردهای کنترلی بهینه را برای کاهش مصرف انرژی و افزایش بازده خودروهای الکتریکی نشان میدهد.
در مجموع، این مدل نمونهای کاربردی از شبیهسازی چندفیزیکی در حوزه خودروهای الکتریکی است که در آن انتقال حرارت، جریان سیال، تبرید، عملکرد باتری و کنترل تجهیزات مختلف در یک ساختار یکپارچه مورد بررسی قرار میگیرند. چنین مدلی میتواند برای تحلیل عملکرد سیستمهای مدیریت حرارتی، ارزیابی راهبردهای کنترلی و بررسی مصرف انرژی تجهیزات سرمایشی و گرمایشی در مراحل طراحی و توسعه خودروهای الکتریکی مورد استفاده قرار گیرد.
دسترسی به دانلود ویژه اعضاء سایت
دانلود رایگان این شبیه سازی در نرم افزار Matlab
همه چیز شامل گزارش ها، فایل شبیه سازی، یکجا، آماده دانلود!
عضویت در سایت[/box]
لینک دانلود ویژه اعضا سایت







چرا برای مدلسازی این سیستم از Simscape Fluids و Simscape Thermal استفاده شده و نه کدنویسی مستقیم متلب؟
چون این سیستم شامل انتقال حرارت، جریان سیال و مدار تبرید است و Simscape امکان مدلسازی چندفیزیکی یکپارچه با بلوکهای آماده مبدل حرارتی، پمپ و شیر را فراهم میکند.